7 stycznia Prezydent RP podpisał ustawę wprowadzającą szerokie zmiany dotyczące zwolnień lekarskich, kontroli ich wykorzystywania oraz zasad orzekania w ZUS. Nowe regulacje będą wchodzić w życie etapami – od stycznia 2026 r. do stycznia 2027 r.
Wokół reformy pojawiło się wiele uproszczeń i nieścisłości. W rzeczywistości część przepisów doprecyzowuje dotychczasowe zasady, a część wprowadza realne nowości. Poniżej przedstawiamy najważniejsze zmiany w uporządkowanej formie.
Od 27 stycznia 2026 r. – doprecyzowanie zasad kontroli
Pierwszy etap zmian dotyczy kontroli prawidłowości wystawiania i wykorzystywania zwolnień lekarskich.
Nowelizacja usuwa dotychczasowe wątpliwości interpretacyjne i wzmacnia narzędzia kontrolne ZUS. Celem jest usprawnienie postępowań oraz zapewnienie lekarzom orzecznikom pełniejszego dostępu do materiału dowodowego.
Najważniejsze zmiany:
- jednoznaczne potwierdzenie prawa ZUS do kontroli zwolnień wystawionych nie tylko z powodu choroby, ale również w związku z opieką nad chorym członkiem rodziny,
- możliwość żądania od ubezpieczonego wyjaśnień i informacji niezbędnych do przeprowadzenia kontroli,
- doprecyzowanie działań wobec lekarzy w przypadku nieprawidłowości przy wystawianiu zwolnień.
ZUS uzyska również prawo przekazywania dokumentów z kontroli do organów samorządu lekarskiego w związku z odpowiedzialnością zawodową lekarzy.
Zmienia się tryb odwoławczy w sprawie cofnięcia upoważnienia do wystawiania zwolnień – zamiast odwołania do ministra właściwego ds. zabezpieczenia społecznego będzie przysługiwał wniosek do Prezesa ZUS o ponowne rozpatrzenie sprawy.
Od 13 kwietnia 2026 r. – nowe definicje i precyzyjne kryteria
Drugi etap reformy koncentruje się na zasadach utraty prawa do zasiłku w czasie zwolnienia lekarskiego.
Podstawowa zasada pozostaje bez zmian: wykonywanie pracy zarobkowej w okresie niezdolności do pracy skutkuje utratą prawa do zasiłku za cały okres zwolnienia.
Zmianie ulega natomiast sposób sformułowania drugiej przesłanki. Dotychczas mówiono o „wykorzystywaniu zwolnienia niezgodnie z jego celem”. Nowe przepisy wprowadzają pojęcie „aktywności niezgodnej z celem zwolnienia”, które zostało wyraźnie zdefiniowane.
Kluczowe definicje:
Praca zarobkowa – każda czynność o charakterze zarobkowym, niezależnie od podstawy prawnej jej wykonywania. Wyjątkiem są czynności incydentalne wymuszone istotnymi okolicznościami (polecenie pracodawcy nie stanowi takiej okoliczności).
Aktywność niezgodna z celem zwolnienia – działania, które mogą utrudniać leczenie lub wydłużać rekonwalescencję. Nie obejmuje to zwykłych czynności życia codziennego ani incydentalnych działań wynikających z ważnych okoliczności.
Celem tych zmian jest ograniczenie uznaniowości i jasne wskazanie, które zachowania skutkują utratą świadczenia.
Nowe uprawnienia kontrolne
Prawo do kontroli zachowują zarówno ZUS, jak i płatnicy składek uprawnieni do wypłaty zasiłków.
Kontrola może dotyczyć:
- zwolnień z powodu choroby,
- zwolnień w związku z opieką nad chorym członkiem rodziny,
- osób po ustaniu tytułu ubezpieczenia chorobowego.
Nowością jest prawo kontrolerów do:
- legitymowania osoby kontrolowanej,
- wstępu do miejsca przeprowadzania kontroli,
- pozyskiwania informacji od ubezpieczonego, płatnika składek oraz lekarza prowadzącego leczenie.
Zmiany mają zwiększyć skuteczność i transparentność postępowań.
Zmiany w orzecznictwie lekarskim ZUS
Reforma obejmuje również organizację orzecznictwa.
Nowe rozwiązania:
- określone orzeczenia będą mogli wydawać nie tylko lekarze orzecznicy, ale także:
- fizjoterapeuci (w sprawach rehabilitacji w ramach prewencji rentowej),
- pielęgniarki i pielęgniarze (w sprawach niezdolności do samodzielnej egzystencji),
- fizjoterapeuci (w sprawach rehabilitacji w ramach prewencji rentowej),
- dopuszczenie do pracy lekarzy w trakcie specjalizacji lub z co najmniej pięcioletnim stażem zawodowym (funkcje nadzorcze nadal wymagają tytułu specjalisty),
- większa elastyczność form zatrudnienia – możliwe będą zarówno umowy o pracę, jak i umowy o świadczenie usług (z wyjątkiem stanowisk nadzorczych),
- nowe zasady ustalania wynagrodzeń zasadniczych – powiązane z przeciętnym wynagrodzeniem w gospodarce narodowej.
Od 1 stycznia 2027 r. – zmiany w wystawianiu e-ZLA
Najpóźniej wejdą w życie zmiany dotyczące osób podlegających ubezpieczeniu z kilku tytułów (np. etat i umowa zlecenie).
Obecnie zwolnienie lekarskie musi być wystawione dla każdego tytułu ubezpieczenia. Od 1 stycznia 2027 r. – na wniosek pacjenta – lekarz będzie mógł wystawić zwolnienie tylko z jednego tytułu, jeśli charakter drugiej pracy pozwala na jej wykonywanie mimo choroby.
Przykład: osoba wykonująca pracę fizyczną na etacie i jednocześnie pracę biurową na zleceniu będzie mogła otrzymać zwolnienie wyłącznie z pracy fizycznej.
Ubezpieczony będzie miał obowiązek poinformować drugiego płatnika składek o okresie zwolnienia wystawionego z innego tytułu.
Ujednolicenie zasad wydawania orzeczeń
Ustawa wprowadza jednolite regulacje dotyczące trybu wydawania orzeczeń – zarówno dla celów ubezpieczeniowych (np. renta), jak i pozaubezpieczeniowych.
Najważniejsze rozwiązania:
- zasada jednoosobowego orzekania (z możliwością skierowania sprawy do składu trzyosobowego w przypadkach szczególnie skomplikowanych),
- możliwość przeprowadzania badań w formie e-wizyty,
- elektroniczna forma orzeczeń,
- maksymalny 30-dniowy termin na wydanie orzeczenia oraz prawo wniesienia ponaglenia w razie jego przekroczenia,
- 14 dni dla podmiotów leczniczych na udostępnienie dokumentacji medycznej,
- doprecyzowane zasady nadzoru Prezesa ZUS nad orzecznictwem.
Co to oznacza w praktyce?
Nowelizacja nie stanowi rewolucji w systemie zasiłków, lecz przede wszystkim porządkuje i doprecyzowuje przepisy. Wprowadza jasne definicje, wzmacnia narzędzia kontrolne i ujednolica procedury orzecznicze.
Kluczowe jest rozłożenie zmian w czasie:
- 27 stycznia 2026 r. – zmiany w kontroli zwolnień,
- 13 kwietnia 2026 r. – nowe definicje i zasady utraty prawa do zasiłku,
- 1 stycznia 2027 r. – zmiany w wystawianiu e-ZLA.
Aby uniknąć nieporozumień, warto śledzić harmonogram wdrażania przepisów i opierać się na rzetelnych, oficjalnych informacjach.